W 1415 roku, polski kronikarz Jan Długosz opisuje wysłanie  z maleńkiego portu o nazwie Kociubejew statku, którego celem podróży był Konstantynopol. Statek miał być wysłany przez króla Władysława i miał przewozić ładunek pszenicy. Kociubejew to jedna z wielu nazw Hadżibeja, osady stojącej na miejscu dzisiejszej Odessy, tak więc możemy potraktować opis Jana Długosza jako pierwszy polski ślad w historii miasta chociaż kontakty Polaków z morzem Czarnym pojawiły się już pod koniec XIV wieku. W 1794 roku rozpoczęła się budowa Odessy, w Polsce natomiast w tym samym roku miało miejsce powstanie kościuszkowskie. Rok później, w 1795 roku Rzeczpospolita zniknęła z mapy Europy.

Początki obecności Polaków w tym rejonie sięgają końca XVIII wieku, kiedy to na mocy ukazu cara Pawła I z lipca 1795 roku w rejon Chersonia i Odessy przybyło ponad 100 rodzin szlacheckich z zamiarem polepszenia swojego bytu. Po trzecim rozbiorze Polski, do Odessy przybyli członkowie znanych rodzin, takich jak rodziny Potockich, Rzewuskich, Branickich, Sobańskich oraz wielu innych. Wszyscy otrzymali bardzo rozległe ziemie. Przybyli do Odessy emigranci polityczni w większości byli uczestnikami konfederacji targowickiej z 1792 roku uznanej za symbol zdrady narodowej. Rody magnackie oraz polska szlachta inwestowały w mieście budując magazyny zbożowe oraz pałace, zakładając przedsiębiorstwa handlowe i równocześnie osiedlając się na stałe. Wielu z nich w wyniku rozbiorów utraciło swoje majątki i Odessa stała się dla nich kolejną szansą daną przez los. Inni zaś, wykorzystując swoją pozycję i powiązania z zaborcą, zwalczali intensywnie przejawy polskiego patriotyzmu. Przykładem jest choćby Iwan Osipowicz de Witt, który po zakończeniu powstania listopadowego przewodniczył śledztwom i sądom nad powstańcami. Powołał on specjalną komisję, do zadań której należało tropienie konspiracji politycznej na terenie należacym do zaboru rosyjskiego. Jego kochanką była Karolina Sobańska, z którą podczas swojego pobytu w Odessie mał z kolei romans polski poeta Adam Mickiewicz.

Rozbiory Polski zostały potraktowane przez niektóre z rodów magnackich przybyłych do Odessy jako korzystne dla nich. Na odeskich salonach brylowali członkowie ich rodzin. Wystarczy wspomnieć, że małżonka kniazia Michaiła Woroncowa Elżbieta Branicka była córką Franciszka Ksawerego Branickiego, który zapisał się w historii Polski jako jeden ze współtwórców konfederacji targowickiej. Olga Naryszkina, z domu Potocka, była córką Stanisława Szczęsnego Potockiego, uczestnika magnackiego spisku, natomiast wspomniana wcześniej Karolina Sobańska była córką Adama Wawrzyńca Rzewuskiego. Ulica Olgijewska w Odessie otrzymała swoją nazwę właśnie od imienia Olgi Naryszkiny. Olga Naryszkina oraz Elżbieta Branicka, które słynęły ze swojej urody były ozdobami odeskich salonów. Wyznaczały trendy w modzie i jakiekolwiek impezy towarzyskie odbywające się w Odessie nie mogły się odbyć bez ich udziału. Elżbieta Branicka została w 1819 roku wydana za mąż za kniazia Michała Woroncowa, jednego z najbogatszych i najbardziej wpływowych osób w Rosji. Po przybyciu do Odessy, we wrześniu 1823 roku, poznała Aleksandra Puszkina, pracującego wówczas w kancelarii kniazia. Zesłany do Odessy poeta zakochał się w niej, poświęcając jej nawet kilka wierszy.

Ojciec Olgi Naryszkiny, Stanisław Szczęsny Potocki, wzniósł wspaniały pałac w stylu klasycystycznym, do dziś stojący przy ul. Sofijskiej 5a, w którym od roku 1899 mieści się muzeum sztuk pięknych. Budynek został wybudowany dla jego córki, Olgi Naryszkiny. Ulica Sofijewska zawdzięcza swoją nazwę trzeciej żonie Stanisława Potockiego, Zofii.

Odessa była miejscem, w którym szansę na osiedlenie mieli ludzie wszystkich narodowości i Polacy nie byli wyjątkiem. Oprócz szlachty, do Odessy przyjechało wielu polskich kupców. Zakładali oni magazyny oraz sklepy w pobliżu odeskiego portu. W ten sposób powstała Polska ulica oraz Polski spusk. Wielu Polaków przyjechało do Odessy w celach edukacyjnych, aby uczyć się w Riszeliewskim liceum powstałym w 1817 roku,  a później, w powstałym na jego bazie w 1865 roku, Noworosyjskim uniwersytecie. W drugiej połowie XIX wieku w Odessie można było spotkać Polaków różnych profesji, od przedstawicieli wolnych zawodów, rzemieślników, mechaników, stolarzy, tokarzy po szwaczki i pomoc domową. Po ulicach Odessy spacerowali wybitni artyści i pisarze m.in. Adam Mickiewicz, Henryk Sienkiewicz, Juliusz Słowacki, Jarosław Iwaszkiewicz, Karol Szymanowski, a także Józef Ignacy Kraszewski, o których za chwilę będzie mowa.

25 lutego 1825 roku do Odessy przyjechał Adam Mickiewicz. W Odessie spędził on około 9 miesięcy. Wraz z Mickiewiczem do miasta przybyli jego przyjaciele Franciszek Malewski oraz Józef Jeżowski. Adam Mickiewicz miał objąć stanowisko wykładowcy łaciny w Riszeliewskim, jednak   po jego przyjeździe okazało się, że pracy dla niego nie ma. Adam Mickiewicz znalazł się w kręgu wyższych sfer i prowadził typowe dla inteligencji życie. Odwiedzał teatr, salony, uczestniczył w wieczorach literackich, dużo czytał i rozpoczął naukę języka włoskiego i angielskiego. Uważnie obserwował go hrabia Jan Witt, Mickiewicz nie wykazywał jakichkolwiek zapędów rewolucyjnych. Właśnie podczas pobytu w Odessie polski poeta poznał Karolinę Sobańską, żonę Hieronima Sobańskiego i równocześnie kochankę Witta. Młody poeta zakochał się w niej, jednak Karolinę Sobańską bardziej zajmowały kwestie polityczne. Regularnie pisała raporty skierowane do tajnej policji, z którą współpracowała w charakterze agentki. Adam Mickiewicz opuścił Odessę w grudniu 1825 roku. O pobycie Mickiewicza w Odessie przypomina tablica pamiątkowa na ulicy Deribasowskiej oraz pomnik poświęcony polskiemu poecie odsłonięty na początku Aleksandrowskiego prospektu 2 sierpnia 2004 roku.   

Jarosław Iwaszkiewicz spędził w Odessie lato 1918 roku. Poznał on podczas pobytu w mieście słynnego polskiego kompozytora, Karola Szymanowskiego. Podczas pobytu w Odessie polski kompozytor namówił Jarosława Iwaszkiewicza do napisania tekstu do opery Król Roger, której prapremiera miała miejsce w Warszawie 19 czerwca 1926 roku.

Cofnijmy się jednak o kilkadziesiąt lat. Od 7 do 31 lipca 1843 roku w Odessie przebywał Józef Ignacy Kraszewski. Podczas pobytu w Odessie, polski pisarz mieszkał w hotelu Paryskim na rogu ulic Puszkińskiej i Deribasowskiej. Swoje wrażenia z podróży nad morze Czarne opisał we Wspomnieniach Odessy, Jedyssanu i Budżaku. Jego relacja jest bardzo drobiazgowa i rzetelna. W trakcie pobytu w Odessie nawiązał on kontakty z wybitnymi osobistościami tamtejszej inteligencji.

W roku 1818 Odessę odwiedził Julian Ursyn Niemcewicz, polski poeta i powieściopisarz. Jest wielce prawdopodobne, że Niemcewicz był pierwszym człowiekiem, króry porównał Odessę do Palmiry, starożytnego miasta w Syrii.

Krótki związek z Odessą miał również autor Trylogii, Henryk Sienkiewicz. Celem jego przybycia do Odessy w styczniu 1893 roku było zawarcie małżeństwa z Marią Romanowską. Decyzję o wyjeździe do Odessy Henryk Sienkiewicz podjął w grudniu 1892 roku. Po wielomiesięcznych perypetiach związanych z przygotowaniami do ślubu, małżeństwo zostało zawarte w Krakowie 11 listopada 1893 roku. Związek małżeński przetrwał jedynie sześć tygodni.

Wakacje 1827 roku spędził w Odessie Juliusz Słowacki. Spotykał się m. in. z Zenonem Brzozowskim, właścicielem słynnego szachskiego pałacu na ulicy Gogola. Warto wspomnieć, że w latach 20 – tych i 30 – tych XIX wieku pałac należący do Brzozowskiego był ośrodkiem polskiej kultury w Odessie.

W Odessie tworzyło swoje dzieła, a także pobierało pierwsze nauki wielu polskich malarzy np. Alchimowicz Kazimierz, Chlebowski Stanisław, Romuald Chojnacki, Fałat Julian, Kowarski Felicjan Szczęsny, Małachowski Soter Jaxa, Peske Jan Mieczysław, Terlecki Alfred, Wyczółkowski Leon. Miasto odwiedzali również polscy muzycy, dając koncerty lub po prostu odpoczywając. Byli to m. in. Karol Lipiński oraz Henryk Wieniawski. W mieście występowały również polskie grupy baletowe oraz trupy teatralne.

Nie sposób oczywiście wymienić wszystkie osoby związane ze sztuką, którzy pozostawili swój ślad w Odessie. Wśród nich byli również aktorzy, naukowcy, przedsiębiorcy, lekarze, adwokaci.

Polscy naukowcy związani byli z Uniwersytetem Noworosyjskim. Byli to historycy Władysław Jurgiewicz oraz Leopold Wojewódzki, botanicy Franciszek Kaniewski oraz Władysław Rothert, ekonomiści Leon Fedorowicz oraz Roman Orzęcki, a także inni wielcy profesorowie oraz docenci m. in. Bolesław Hryniewiecki, Jan Śleszyński, Anatol Waśkowski.

Kulturę polską krzewiły liczne instytucje, a zagorzałym obrońcą polskiego języka był kościół katolicki. Po kolejnych powstaniach do Odessy przybywały kolejne fale politycznych emigrantów oraz poszukiwaczy spokojniejszego życia bez jarzma zaborców, a także ofiary konfiskacji majątków. Z czasem Odessa stała się jedną z najliczniejszych oraz manifestujących z niezwykłą siłą swoją narodowość, polskich kolonii w imperium rosyjskim. Już w pierwszych latach powstania miasta starano się o budowę kościołów katolickich. Kościoły były symbolem wiary, a także obrońcą polskiego języka. Jednym z nich był kościół św. Piotra Apostoła przy ul. Hawannej 5. Świątynia ta działała nieprzerwanie nawet w czasach sowieckich. Msze święte były odprawiane również w języku polskim.

Ogromną rolę dla kościoła katolickiego odegrał w Odessie ksiądz Tadeusz Hoppe. Przyjechał on do Odessy w 1958 roku. Dzięki niemu kościół katolicki przeżył nie tylko w Odessie, ale całej południowej Ukrainie. Do śmierci pełnił on funkcję proboszcza parafii św. Piotra. Przez większość swojego pobytu w mieście pozostawał jedynym kapłanem katolickim. W 1991 roku, dzięki jego staraniom, wierni odzyskali drugą świątynię katolicką w Odessie pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Zmarł on w Odessie 10 listopada 2003 roku. Pochowany został na polskim cmentarzu w kwaterze księży katolików. 10 października 2004 roku w podziemiach kościoła św. Piotra, w mieszkaniu w którym mieszkał ksiądz Hoppe, otwarto muzeum poświęcone jego osobie.

Polskim kościołem katolickim, którego odzyskanie wierni zawdzięczają w ogromnej mierze wspomnianemu przed chwilą księdzu Hoppe, był kościół pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny położony przy ulicy Ekaterinińskiej 33. Katedra została zbudowana w latach 1849 - 1853 według projektu architektów Feliksa Gąsiorowskiego oraz Francesco Morandi. Miejsce pod budowę kościoła przekazał społeczności katolickiej diuk de Richelieu. Przez długie lata świątynia wykorzystywana była jako klub, muzeum, obiekt sportowy, aby w 1991 roku ponownie służyć wiernym.

Pod koniec XIX wielu, liczba katolików w Odessie na tyle wzrosła, że w 1892 roku wydzielono przy ulicy Bałkowskiej plac pod budowę kolejnej świątyni. Projekt kościoła wykonał polski architekt, Władysław Dąbrowski. Środki na budowę świątyni zebrano dzięki społecznej zbiórce pieniędzy. Poświęcenie kościoła nastąpiło w czerwcu 1906 roku, natomiast budowa do 1912 roku. Kościół św. Klemensa mógł pomieścić około 2000 wiernych. Po rewolucji październikowej, władza sowiecka zamknęła kościół. W latach 30 – tych całkowicie go wyburzono. Do dzisiaj zachował się jedynie fragment bramy z ogrodzenia kościoła oraz plabania wykorzystywana obecnie jako budynek mieszkalny.

Cmentarz katolicki w Odessie leży przy drodze Lustdorfskiej. Jedno z wejść prowadzi do części polskiego cmentarza rzymskokatolickiego. Przy wejściu na murze znajduje się napis cmentarz katolicki. Na cmentarzu tym w 2003 roku został pochowany ks. prałat Tadeusz Hoppe.

Wśród architektów, którzy pracowali w Odessie, było również wielu Polaków. Byli to Feliks Gąsiorowski, Lew Włodek, Mikołaj Tołwiński, Władysław Dąbrowski. 

Jedną z pierwszych prac Feliksa Gąsiorowskiego stał się pałac Zenona Brzozowskiego przy ulicy Gogola, zwany potocznie domem szacha. Budynek został wybudowany w latach 1850-1852. W kolejnych latach w pałacu mieściły się placówki kulturalne i oświatowe, a obecnie znajduje się w nim bank. Zenon Brzozowski swój majątek zdobył dzięki eksportowi pszenicy. Pałac został wybudowany z ogromnym przepychem. Miał dwa piętra i był wzorowany na angielskich zamkach. Na elewacji zbudowano wieloboczne baszty i smukłe wieżyczki. W pałacu tym właściciel gościł zaprzyjaźnionego z nim Juliusza Słowackiego. Budynek ten był też miejscem, w którym spotykali się liczni miejscowi Polacy. Warto wspomnieć, że do 1919 roku konsulem Rzeczypospolitej Polskiej w Odessie był Zenon Karol Belina-Brzozowski. Inne prace Feliksa Gąsiorowskiego, w których miał swój udział, to m. in. kościół pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny zaprojektowany wspólnie z Francesko Morandi przy ulicy Ekaterinińskiej 33, magazyn zboża przy ulicy Primorskiej 25, kamienica Feliksa Maszewskiego na ulicy Gogola 17, most Stroganowa, kamienice na ulicy Puszkińskiej 3, 5 oraz 29, budynek rosyjskiego teatru dramatycznego przy ulicy Greckiej 48, kamienica przy ulicy Hawannej 4 mieszcząca obecnie muzeum historyczno – krajoznawcze, korpus uniwersytetu ekonomicznego przy ulicy Preobrażeńskiej 8, budynek muzeum archeologicznego.

Pochodzący z Warszawy Mikołaj Tołwiński przyjechał do Odessy w 1890 roku. W latach 1891-1892 uczestniczył w przebudowie pałacu Kurisów we wsi Pietrowka położonej niedaleko od Odessy. Uczestniczył również w przebudowie pałacu Potockich przy ulicy Sofijskiej. Największe sukcesy osiągnął w projektowaniu szkół, które charakteryzują się wyraźnym podziałem pomieszczeń, jasnymi salami lekcyjnymi oraz wspaniałymi fasadami. Sławę przeniosła mu również budowa korpusu leczniczego uzdrowiska Kujalnik.

Lew Włodek przyjechał do Odessy w 1864 roku i całe jego późniejsze życie było związane z tym miastem. W mieście zaprojektował dziesiątki prywatnych domów oraz publicznych budynków administracyjnych. Szczytem twórczości Lwa Włodeka jest Pasaż na rogu ulic Deribasowskiej i Preobrażeńskiej, który zbudowano w ciągu zaledwie dwóch lat w latach 1898-1899. Inne prace Lwa Włodeka, w których miał on swój udział, to m. in. hotel Wielki Moskiewski na ulicy Deribasowskiej 29, dom z atlantami na ulicy Gogola 5 – 7, schronisko dla ubogich przy ulicy Miecznikowa 4, schronisko dla dzieci przy ulicy Kniażeskiej 4, zajezdnia tramwajowa przy ulicy Wodoprowodnej 1, kamienice przy Puszkińskiej 59, Pasteura 31, Nieżyńskiej 30, Marazlijewskiej 20 i 54, Konnej 11, cerkiew świętych Adriana i Natalii na Francuskim bulwarze 48, morska uczelnia przy ulicy Kanatnej 8, budynek odeskiego więzienia przy Lustdorfskiej drodze 9, stacja kolejowa Odessa – port na ulicy Primorskiej.

Architekt Władysław Dąbrowski do Odessy przybył w 1890 roku. Po powrocie w 1900 roku z zagranicznej delegacji, na którą został skierowany przez urząd miejski, rozpoczął prace nad budową szpitala na Słobodce. Oprócz wspomnianego wcześniej kościoła katolickiego na ulicy Bałkowskiej, Władysław Dąbrowski miał również udział w budowie budynku poczty na ulicy Sadowej 10.

Jednym z głównych zajęć ludności polskiej w Odessie na przełomie XVIII i XIX wieku był handel. Na początku XIX wieku w Odessie była bardzo duża ilość zamożnych właścicieli ziemskich, później zaczęli również osiedlać się w mieście prości robotnicy, przedstawiciele wolnych zawodów, rzemieślnicy, mechanicy, stolarze, tokarze, pomoc domowa. Korzystne położenie geograficzne miasta bardzo szybko docenili polscy magnaci, którzy zajmowali się wywozem zboża do krajów zachodniej Europy. Jednym z nich był Hieronim Sobański, mąż Karoliny Sobańskiej, na zlecenie którego powstał ogromny spichlerz przy ulicy Kanatnej. Później spichlerz został skonfiskowany przez państwo w związku z tym, że Sobański  poparł polskie powstanie w 1830 roku. Od 1840 roku w budynku znajdowały się koszary wojskowe.

Na przełomie XIX i XX wieku w  Odessie powstały pierwsze polskie towarzystwa o różnym charakterze. Pierwszą taką organizacją było założone w 1882 roku katolickie towarzystwo dobroczynności. Mieściło się na ulicy Greckiej w pobliżu mostu Stroganowa. Towarzystwo miało wiele filii i oddziałów i zajmowało się m. in. opieką nad bezrobotnymi  rzemieślnikami, a także organizowało stołówki oraz internat dla sierot. Po rewolucji lat 1905 - 1907 w całym imperium rosyjskim powstało wiele organizacji narodowych. W Odessie w 1906 roku powstał  Dom Polski oraz kulturalna organizacja Lira, a nieco wcześniej klub Ognisko.  Towarzystwo Lira specjalizowało się w działalności scenicznej i realizowało wiele przedstawień teatralnych. Organizowało również majówki i imprezy plenerowe.

Statut klubu Ognisko zatwierdzono 17 stycznia 1906 roku. Klub organizował różnego rodzaju przedstawienia, bale i wieczorki taneczne. Posiadał sekcje muzyczną, literacką i sportowo – gimnastyczną. Głównym celem stowarzyszenia Dom Polski było kultywowanie polskiej tradycji i elementów kultury narodowej. Stowarzyszenie udzielało porad prawnych i medycznych, organizowało kursy naukowe, przedstawienia tetralne, koncerty, wydawało różnego rodzaju książki i gazety. Zostało zamknięte 13 marca 1913 roku na mocy decyzji o likwidacji nierosyjskich stowarzyszeń.

W Odessie działały polskie księgarnie i biblioteki, apteki, cukiernie i restauracje, hotele, sanatoria, sklepy, szkoły, fabryki. Polska ulica była na początku XIX wieku miejscem zasiedlania się Polaków. Na mapie miasta pojawiła się w 1805 roku. Część Polskiej ulicy została zmieniona na ulicę Lecha Kaczyńskiego, który zginął w katastrofie lotniczej w 2010 roku. Na fasadzie kamienicy  znajduje się również płaskorzeźba poświęcona polskiemu prezydentowi. Tablicę odsłonięto 27 maja 2010 roku. W uroczystości odsłonięcia tablicy wziął udział m. in. obecny Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Andrzej Duda. Należy wspomnieć, że pradziadkowie Lecha i Jarosława Kaczyńskich pochodzą właśnie z Odessy. Matka Rajmunda Kaczyńskiego, ojca braci Kaczyńskich, pochodziła z rodziny ziemiańskiej z okolic Odessy.

Według wyników spisu ludności z  1897 roku w Odessie mieszkało 17395 osób, które uznawały język polski za język ojczysty. Polacy stanowili wówczas około 4% mieszkańców miasta. Przed rozpoczęciem I wojny światowej, liczba Polaków w Odessie osiągnęła liczbę 26000. W wyniku wojen i represji liczba Polaków w Odessie drastycznie jednak spadła. Spis z 1926 roku ujawnił 8600 Polaków, co stanowiło 2,56% ogółu mieszkańców. W dniu dzisiejszym w Odessie mieszka około 2000 Polaków.

Organizacją, która bardzo aktywnie działa w kierunku krzewienia polskich tradycji, kultury oraz polskiego języka, jest Związek Polaków na Ukrainie Oddział im. Adama Mickiewicza w Odessie. Związek zajmuje się organizacją przedstawień tetralnych, koncertów, różnego rodzaju tematycznych konkursów litarackich oraz artystycznych. Siedziba związku znajduje się na Aleksandrowskim prospekcie 6. Miejsce wybrane zostało bardzo symboliczne. Dosłownie kilka kroków od siedziby związku stoi pomnik Adama Mickiewicza.

W Odessie działa również Narodowo-Kulturalne Stowarzyszenie Polaków Polska nuta. Członkowie stowarzyszenia za dzień narodzin uważają 3 maja 2013 roku. Właśnie tego dnia odbył się pierwszy koncert z okazji uroczystości Dnia Konstytucji 3 Maja, natomiast dzień oficjalnej rejestracji stowarzyszenia przypada na 25 października 2013 roku. Stowarzyszenie prowadzi regularne kursy języka polskiego, studio wokalne zarówno dla chóru, jak i dla solistów, studio plastyczne, a nawet kółko teatralne. Do stowarzyszenia zgłaszają się osoby, które pragną zgłębić tajniki języka polskiego oraz poznać polską kulturę.

Tekst pochodzi z książki Borysa Tynki - "Przewodnik po Odessie"