Prozaik, publicysta, scenarzysta i dramaturg, z wykształcenia socjolog i prawnik. Klasyk literatury młodzieżowej. Kontynuator Kornela Makuszyńskiego, głównie jako prozaik operujący elementami komizmu. Tworzył także prozę dla dorosłych.

Edmund Niziurski urodził się 10 lipca 1925 w Kielcach, zmarł 9 października 2013 w Warszawie.

Najbardziej znane, wciąż czytane książki Niziurskiego to: "Księga urwisów", "Sposób na Alcybiadesa" (1964, szkolna lektura wpisana na Listę Honorową IBBY w 1978 roku), "Niewiarygodne przygody Marka Piegusa" (nagroda "Orle Pióro" przyznana przez czytelników "Płomyka" w 1970 roku), "Klub włóczykijów", "Naprzód, Wspaniali!", "Adelo, zrozum mnie!", "Żaba, pozbieraj się!", "Awantura w Niekłaju", "Siódme wtajemniczenie".

Był wybitnym pisarzem - twierdzi Jerzy Pilch. - Jego najbardziej znana praca, 'Sposób na Alcybiadesa', która jest dla mnie wzorem powieści, wykracza wysoko ponad konwencję literatury młodzieżowej. Przypuszczam, że jego książki ukształtowały mnie w jakiejś mierze, czytałem go bowiem zachłannie. […] Moje kryterium literatury jest takie, że do literatury należy książka, do której się wraca. Reszta to obiekty jednorazowego użytku. Do większości się nie wraca, do Niziurskiego wracało się wielokrotnie. Na jego powieściach wychowały się różne pokolenia. Muszę teraz wydobyć ten egzemplarz z dedykacją. Inaczej czyta się Niziurskiego, gdy ma się sześćdziesiąt lat, inaczej gdy ma się dziesięć.

Szkoła to jest taki karmnik

Edmund Niziurski był synem Stanisława Niziurskiego, urzędnika państwowego i Leokadii z Grethów, najstarszym z trójki rodzeństwa (brat Mirosław i siostra Zofia). Naukę w Gimnazjum im. Jana Śniadeckiego w Kielcach przerwała wojna. Został wraz z rodziną ewakuowany na Węgry, gdzie uczył się w gimnazjum polskim dla uchodźców. Do Polski wrócił w 1940 roku. Pracował jako robotnik w Hucie "Ludwików" i praktykant rolny w majątku Jeleniec pod Ostrowcem Świętokrzyskim. Uczył się na tajnych kompletach w Ostrowcu. W 1943 roku zdał egzamin maturalny i rozpoczął studia prawnicze na tajnych kompletach w Jeleńcu.

Po zakończeniu wojny kontynuował studia prawnicze w kieleckiej filii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego i na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Studiował równocześnie dziennikarstwo w Wyższej Szkole Nauk Społecznych w Krakowie (1946-1947) i socjologię na Uniwersytecie Jagiellońskim (1947). W 1947 roku ukończył studia prawnicze i uzyskał tytuł magistra.

W tym też roku ożenił się z Zofią Barbarą Kowalską. Mieszkał i pracował w Katowicach i Kielcach, a od 1952 roku w Warszawie. Pracował w redakcji tygodnika "Wieś", rozwijając równocześnie własną twórczość literacką. W 1951 roku został członkiem Związku Literatów Polskich, a w 1952 roku członkiem ZAiKS. Był członkiem Stowarzyszenia Pisarzy Polskich. 19 grudnia 2008 odebrał Złoty Medal "Zasłużony Kulturze Gloria Artis".

Początki pracy literackiej nie były jednak łatwe. W wieku lat trzynastu, po lekturze "Szatana z siódmej klasy" Kornela Makuszyńskiego, Edmund Niziurski postanowił zostać pisarzem, nabył gruby zeszyt i pieczołowicie zaczął go wypełniać treścią. Kiedy dotarł do 70. strony, stwierdził, że dalej nie ma już o czym pisać, bo na wcześniejszych kartach uśmiercił kolejno wszystkich bohaterów. Tę lekcję literackiej niedojrzałości zapamiętał na długo.

Charakterystycznymi postaciami prozy Edmunda Niziurskiego byli zazwyczaj młodzi outsiderzy nieumiejący dostosować się do szkolnego otoczenia, w którym niebezpieczni są nie tylko nauczyciele, ale także inni uczniowie. Okazał się w tej tematyce specjalistą, przełamując schematy w literaturze młodzieżowej i wprowadzając autentyczne konflikty z życia nastolatków w środowisku szkolnym:

Szkoła to jest taki karmnik, gdzie każdy ptak musi dzióbać, czy mu się to podoba, czy nie."

Przyspieszone dojrzewanie

"Księga urwisów", pierwsza jego powieść dla młodzieży ukazała się w 1954 roku, kiedy obowiązywały kanony socrealizmu. Pisarz starał się jednak unikać ideologicznej nachalności i nieznośnego dydaktyzmu. Po latach schematyzmu była to pionierska pozycja śmiało wychodząca naprzeciw dziecięcej potrzebie indywidualnych przeżyć, fantazji i przygody.

Książkę wyróżniała pełna dynamiki i humoru akcja, nakreślone ze znajomością psychiki nastolatków oryginalne postacie. Również następnymi utworami pokazywał dziecięcym czytelnikom, że przez całe późniejsze życie przyjdzie im dokonywać wyborów między dobrem a złem. Wprowadzał ich w świat pełen tajemnic, jednak nie fantastyczny i baśniowy, lecz rzeczywisty, swojski: wiejski, małomiasteczkowy czy podmiejski.

Pisarz, na którego książkach wychowują się kolejne pokolenia młodych czytelników, debiutował w 1944 roku - w "Biuletynie Informacyjnym" wydawanym przez Armię Krajową ukazał się jego wiersz. Po wojnie Niziurski współpracował z czasopismami "Płomyk", "Świat Młodych", "Wieś" oraz z Polskim Radiem jako autor słuchowisk. Popularność i uznanie przyniosły mu utwory dla dzieci i młodzieży, pisane żywo i barwnie, acz skłaniające do refleksji.

Że warto szukać takiej ścieżki do wiedzy, która nam odpowiada. To jest myśl dla uczniów. Ale w powieści ['Sposób na Alcybiadesa'] zawarłem także naukę dla nauczycieli. Tam nie tylko zmienia się podejście uczniów do nauki, ale także podejście nauczycieli do nauczania. To nieprawda, że tylko uczeń szuka sposobu. Ma go każdy doświadczony nauczyciel. A jak już go dopracuje, to często poza nim niczego nie widzi. I wtedy staje się łatwym łupem dla sprytnych nicponi.

Powtarzał młodym ludziom, aby mimo przeciwności nie tracili humoru, byli życzliwi dla bliźnich, zwalczali pesymizm, nie wstydzili się wyznawać prawdziwych wartości. Żeby nie hamowali swoich naturalnych potrzeb, jeśli są one w zgodzie z normami właściwego ludzkiego postępowania. Jego bohaterów trudno byłoby wprawdzie zaliczyć do szkolnych prymusów - miewali też na swoim koncie niejedno uczniowskie przewinienie i zdarzało im się w wakacje ślęczeć nad "poprawkami" - jednak w konflikt z prawem nigdy nie wchodzili.

Wydrwione dzieci zbuntowały się i muszą na własną rękę szukać sposobu na nauczycieli, który pomoże im przebrnąć przez rok szkolny i zdejmie z nich etykietkę tępaków - mówił Niziurski we wspomnianym wywiadzie o książce 'Sposób na Alcybiadesa'. - W trakcie zdobywania i stosowania sposobu odbywa się ich przyspieszone dojrzewanie.

Nauka dla nauczycieli

Osoby, które wzrastały w PRL-u traktują jego twórczość jak część ich życia - mówi dr Tomasz Makowski, dyrektor Biblioteki Narodowej. - Jego powieści kształtowały wyobraźnię przygodową. Niestety jesteśmy w ostatnim okresie świadkami złej serii odchodzenia uznanych pisarzy, pisarzy których się czytało, których książki podobały się ludziom, co w dzisiejszych czasach stanowi ogromną wartość.

Powieści Edmunda Niziurskiego wyróżniały się nie tylko dynamiczną, często sensacyjną akcją, ale i indywidualnym stylem narracji oraz dowcipem słownym i sytuacyjnym. Rzeczywistość ukazywał oczami ucznia, ze szkołą jako miejscem opresyjnym, jakkolwiek czynił to z humorystycznym dystansem. W nienachalny sposób przemycał w narracji akcenty moralne czy dydaktyczne.

Pierwszego wstrząsu doznał Dziadzia, który pełnił wtedy także prowizorycznie obowiązki naszego wychowawcy. Wytrawny ów gog zaraz na początku roku zapuścił nieostrożną sondę w naszą klasę. Jak się potem wyraził, nigdy jego sonda nie wyniosła na powierzchnię podobnie ohydnych miazmatów niewiedzy i pomieszania pojęć. Nie dowierzając jeszcze, wezwał do tablicy Pędzelkiewicza i kazał mu napisać pięć kolejnych liczb 'pierwszych'. Pędzelkiewicz najpierw się długo zastanawiał, rozdziawiwszy paszczę i wytrzeszczywszy z przerażenia oczy, a potem napisał: 1, 2, 3, 4, 5. Dziadzia zadrżał, ale zapytał, wciąż jeszcze spokojnie:
- Czy naprawdę te wszystkie liczby są pierwsze?
- Nie, nie - odparł niepewnie Pędzelkiewicz.
- A które?
- No, te na początku: jeden, dwa... - odparł Pędzelkiewicz i utknął.
Dziadzia zaśmiał się wtedy straszliwie. Podszedł do tablicy i napisał: 2, 3, 5, 7.
- A może zgodzisz się łaskawie, chłoptassju, że to są liczby pierwsze?
Pędzelkiewicz nie zgodził się i z uporem twierdził, że liczba siedem jest liczbą ostatnią.

Dla dorosłych czytelników Niziurski napisał "Przystań Eskulapa" (1958, powieść sensacyjna), "Pięć manekinów" (1959, powieść kryminalna), "Salon wytrzeźwień" (1964), "Wyraj" (1964), "Eminencje i bałłabancje" (1975). Jego utwory doczekały się przekładów na kilkadziesiąt języków, z chińskim włącznie.

Wszyscy byliśmy buntownikami

Powieści Edmunda Niziurskiego były dla mojego pokolenia absolutnie formujące - uważa pisarz Krzysztof Varga. - […] W PRL-owskiej szarzyźnie książki Niziurskiego, to był taki świeży powiew. On udowadniał, że wspaniałe przygody mogą się dziać na PRL-owskim blokowisku albo w zapyziałej, małej miejscowości jak Niekłaj czy Odrzywoły, nie tylko na morzach południowych. To były takie łobuzerskie powieści, dla młodocianych buntowników, a wszyscy byliśmy buntownikami. Poza tym Niziurski miał genialne poczucie humoru.
Ulubiona powieść Niziurskiego? 'Sposób na Alcybiadesa' - to oczywisty wybór, ale ja bym polecił cykl, który rozgrywa się w Odrzywołach: 'Awantury kosmiczne', 'Adelo zrozum mnie'.

Edmund Nizurski pochodził z Kielc i akcję wielu swoich książek umieszczał właśnie w tym mieście albo w regionie świętokrzyskim. Na przykład Niekłaj z "Awantury w Niekłaju" to Kielce, a Wilczków z "Księgi urwisów" to podkielecki Zajączków. Niektóre opowiadania rozgrywały się w regionie świętokrzyskim w czasach międzywojnia ("Dzwonnik od świętego Floriana") i upamiętniały wielkie strajki chłopskie okresu sanacji.

Za bogactwo się płaci. Za dużo się płaci. Żadne skarby nie są tego warte.

Charakterystycznym elementem stylu pisarza były znaczące, groteskowe nazwiska i imiona, np. Wieńczysław Nieszczególny, Chryzostom Cherlawy, Zygmunt Gnacki. Język, którym mówią bohaterowie prozy Niziurskiego, był mieszaniną autentycznego slangu młodzieżowego, języka wysokiego i autorskiej kreacji. Pisarz był dobrym obserwatorem życia młodzieży, jednak długi cykl wydawniczy powieści oraz ich wznowień po latach, sprawiał, że język, którym w jego powieściach mówi młodzież, nie nadążał za zbyt szybkimi zmianami.

Zachodzi słońce nad Wędzarnią krwawo,
Słychać krzyk drobiu Więckowskiej nieświeży,
Sezon skończony, żegnaj sławo!
Na zwiędłych liściach znokautowany bokser leży.
Twarz mu wykrzywia uśmiech żałosny.
Byle do wiosny!
Kiedy ci walka na pięści zbrzydła,
Poezji rozwiń skrzydła!

W niektórych utworach pisarz eksperymentował z formą, posługując się realizmem magicznym ("Siódme wtajemniczenie", 1969) czy groteską ("Awantury kosmiczne", 1978).

Literatura dla chłopców

Edmund Niziurski był jednym z ulubionych moich pisarzy, wychowałem się na jego książkach - mówi Łukasz Gołębiewski, pisarz i dziennikarz. - 'Sposób na Alcybiadesa' czytałem kilka razy. Czytałem jego książki w młodym wieku, kiedy byłem zbuntowanym nastolatkiem. Bohaterowie jego książek byli mi bliscy, bo to była literatura skierowana do zbuntowanej młodzieży. Pokazywał w swoich książkach, że młodzi zbuntowani ludzie mają osobowość. Myślę, że Niziurski nie dochował się swojego następcy wśród polskich autorów piszących dla młodzieży. Obecnie literatura młodzieżowa przede wszystkim skierowana jest do dziewczynek. Książki Niziurskiego to była literatura dla chłopców.

Największym paradoksem twórczości Edmunda Niziurskiego jest fakt włączenia jego mocno krytycznej wobec metod nauczania szkolnego, anarchicznej powieści "Sposobu na Alcybiadesa" do zestawu lektur dla klas szóstych. W związku z tym część uczniów może ją potraktować jako zło konieczne i - jakże niesłusznie - kombinować, jak by tu uniknąć jej czytania. Jednak z drugiej strony częściej będą też musieli do niej sięgać nauczyciele - i dobrze.

To był najwspanialszy dziadek, jakiego mogłam mieć, bardzo ciepły, troskliwy, pamiętam piękne bajki, które mi opowiadał, spacery po Łazienkach, wyjazdy do Zakopanego, to on zaraził mnie miłością do gór.

Autor: Janusz R. Kowalczyk, 11 października 2013.

Powieści i opowiadania dla dorosłych

  • "Gorące dni" (1951)

  • "Śmierć Lawrence'a" (1956), zbiór opowiadań: "Śmierć Lawrence'a", "Mój sylwester wopowski", "Papieros", "Ksiuta w kuchni", "Ksiuta w akcji", "Ksiuta w porcie", "Robocza hipoteza", "Smak nienawiści", "Tajemnica majora Czepigi"

  • "Przystań Eskulapa" (1958), powieść kryminalna

  • "Pięć manekinów" (1959), powieść kryminalna

  • "Salon wytrzeźwień" (1964)

  • "Wyraj" (1964)

  • "Eminencje i bałłabancje" (1975)

  • "A potem niech biją dzwony" (1976), powieść

Opowiadania i powieści dla młodzieży

  • "Księga urwisów" (1954), powieść

  • "Dzwonnik od świętego Floriana" (1955), zbiór opowiadań: "Skarb Tuhaj Beja", "Zeszyt Weroniki", "Sekwestratorzy", "Sierpniowa przygoda", "Strajk, Adach i ja", "Złodziej", "Dzwonnik od świętego Floriana"

  • "Lizus" (1956), zbiór opowiadań: "Lizus" (1953), "Grubas" (1954), "Szkielet" (1955), "Sprawa Klarneta" (1953), "Boisko" (1955)

  • "Lalu Koncewicz, broda i miłość" (1959), opowiadanie w "Na przełaj"

  • "Niewiarygodne przygody Marka Piegusa" (1959), powieść

  • "Wielka heca" (1962), opowiadanie

  • "Awantura w Niekłaju" (1962), powieść

  • "Fałszywy trop" (1962), opowiadanie

  • "Jutro klasówka" (1962), zbiór opowiadań: "Jutro klasówka", "Afera w 'Złotym plastrze' ", "Wyspa Strachowica"

  • "Sposób na Alcybiadesa" (1964), powieść; lektura do szóstej klasy

  • "Nikodem, czyli tajemnica gabinetu: (1964), zbiór opowiadań: "Biała noga i chłopak z Targówka", "Trzynasty występek", "Spisek słabych","Alarm na poddaszu", "Siódme żebro", "Nikodem, czyli tajemnica gabinetu", "Diabli zjazd", "Równy chłopak i Rezus"

  • "Siódme wtajemniczenie" (1969), powieść; pierwotny tytuł: "Twierdza Persil"

  • "Klub włóczykijów, czyli Trzynaście przygód stryja Dionizego i jego ekipy" (1970), powieść

  • "Jutro klasówka" (1970), zbiór opowiadań - wydanie 2 rozszerzone: "Jutro klasówka", "Afera w 'Złotym plastrze' ", "Wyspa Strachowica", "Wielka heca", "Fałszywy trop"

  • "Trzech pancernych i pół" (1970), opowiadanie

  • "Naprzód, Wspaniali!" (1971), powieść; dalszy ciąg to "Awantury kosmiczne"

  • "Opowiadania" (1973), zbiór opowiadań (w 1976 wznowione jako "Trzynasty występek"): "Sprawa Klarneta", "Grubas", "Szkielet", "Lalu Koncewicz, broda i miłość", "Równy chłopak i Rezus", "Biała noga i chłopak z Targówka", "Trzynasty występek", "Alarm na poddaszu", "Diabli zjazd", "Nikodem, czyli tajemnica gabinetu", "Spisek słabych", "Siódme żebro"

  • "Osobliwe przypadki Cymeona Maksymalnego" (1975), powieść; od wydania czwartego "Niesamowite przypadki Cymeona Maksymalnego"

  • "Adelo, zrozum mnie!" (1977), powieść; dalszy ciąg "Awantur kosmicznych"

  • "Awantury kosmiczne" (1978), powieść; wydanie zmienione - "Klejnoty śmierci, czyli tajemnica Awaramisów"; kontynuacja "Naprzód, Wspaniali!", dalszy ciąg w "Adelo, zrozum mnie!"

  • "Ta zdradziecka Julita Wynos" (1978), opowiadanie

  • "Awantura w VII A" (ok. 1981), powieść, ukazała się w odcinkach w czasopiśmie "Płomyk"

  • "Szkolny lud, Okulla i ja" (1982), powieść; pierwotny tytuł: "Księga druhów"; dalszy ciąg to "Żaba, pozbieraj się!"

  • "Trzy godziny prawdy" (1986), opowiadanie

  • "Nieziemskie przypadki Bubla i Spółki" (1987), powieść; wznowione jako "Tajemniczy nieznajomy z zoo"

  • "Gwiazda Barnarda" (1987), powieść, pierwotny tytuł: "Strzała Barnarda"; tytuł wydania 2 zmienionego: "Tajemnica Dzikiego Uroczyska"

  • "Żaba, pozbieraj się! czyli siedem obłędnych dni Tomka Ż" (1992), powieść, dalszy ciąg "Szkolny lud, Okulla i ja", wznawiane pod skróconym tytułem "Żaba, pozbieraj się!"

  • "Przygody Bąbla i Syfona" (1993), powieść

  • "Bąbel i Syfon na tropie" (1994), powieść

  • "Pięć melonów na rękę" (1996), powieść początkowo publikowana w "Płomyku" 6-12/1991, publikacja przerwana w związku z likwidacją czasopisma

  • "Nowe Przygody Marka Piegusa (również niewiarygodne)" (1997), powieść

  • "Sekret panny Kimberley" (1998), zbiór opowiadań: "Duch zamku i prawo Archimedesa", "Alarm na poddaszu" - tekst istotnie przeredagowany w porównaniu z poprzednimi wydaniami, "Nikodem, czyli tajemnica gabinetu" - także przeredagowane, "Pożegnanie z Grynderem", "Kto Sesse, a kto Pfeffe???", "Sekret panny Kimberley"

  • "Największa przygoda Bąbla i Syfona (1999), powieść

  • "Lalu Koncewicz, broda i miłość - i inne opowiadania" (2001): "Lalu Koncewicz, broda i miłość", "Wielka heca", "Czy będziesz moim tatą?" - pierwsze wydanie, "Fałszywy trop", "Ta zdradziecka Julita Wynos", "Spisek słabych", "Trzynasty występek", "Równy chłopak i Rezus"

​Inne

  • "W zapadłej wsi" (1953), zbiór reportaży

  • "Wakacje z intruzami" (1965), sztuka dla młodzieży

Film

  • "Tajemnica dzikiego szybu" (1956) - film Wadima Berestowskiego na podstawie "Księgi urwisów"

  • "Tysiąc talarów" (1959) - film Stanisława Wohla na podstawie scenariusza Edmunda Niziurskiego

  • "Kryptonim Nektar" (1963) - film Leona Jeannota, scenariusz autorstwa Leona Jeannota i Edmunda Niziurskiego

  • "Niewiarygodne przygody Marka Piegusa" (1966) - serial telewizyjny Mieczysława Waśkowskiego na podstawie powieści o tym samym tytule

  • "Weekend z dziewczyną" (1968) - film Janusza Nasfetera na podstawie powieści "Wyraj"

  • "Tajemnica starego ogrodu" (1983) - film na podstawie powieści "Awantura w Niekłaju"

  • "Druga młodość czwororęcznych. Rzecz o Edmundzie Niziurskim" (1997), film dokumentalny, biograficzny, w reżyserii Ryszarda Macieja Nyczki - bohater: Edmund Niziurski

  • "Spona" (1998) - film i serial (pod tytułem "Sposób na Alcybiadesa") Waldemara Szarka na podstawie powieści "Sposób na Alcybiadesa"

Odznaczenia i nagrody

  • Nagroda prezesa rady ministrów za twórczość dla młodzieży - za powieść "Księga urwisów" (1955)

  • Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1959)

  • Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (1970)

  • Nagroda Komitetu do Spraw Radia i Telewizji za twórczość radiową dla dzieci i młodzieży (1974)

  • Order Uśmiechu (1975)

  • Złoty Medal "Zasłużony Kulturze Gloria Artis" (2008)

Żródło: https://culture.pl/pl/tworca/edmund-niziurski

Zainteresowanych organizacją spotkań literacko - podróżniczych prosimy o kontakt telefoniczny pod numerami telefonów 122551779 oraz 512056550 lub o kontakt mailowy na adres biuro@turystykawsieci.com.pl