Dzieciństwo i młodość

Zbigniew Nienacki to literacki pseudonim Zbigniewa Tomasza Nowickiego, którym autor opatrzył wszystkie swoje książki. Prywatne życie pisarz otaczał aurą tajemniczości.  Konfabulował na swój temat, nieznajomym przedstawiał się jako lekarz, albo leśnik i badał, czy poznają, że to mistyfikacja. Biograf pisarza, Mariusz Szylak, podał, że w rodzinie nazywano Zbyszka "małym kłamczuchem".

Jego ojciec był archiwistą, matka nauczycielką. Po ojcu młody Zbigniew przejął zainteresowania historią, dawnymi dokumentami. Od matki wziął upodobanie do edukowania młodzieży, kształtowania ich postaw, szerzenia wiedzy.
Gdy miał 10 lat, wybuchła wojna. Niemcy wysiedlili rodzinę Nowickich do Słupi koło Skierniewic. Reminiscencje z przeżyć wojennych Nienacki zawarł po latach w powieści "Podniesienie".
Po wojnie kształcił się w gimnazjum w Łodzi. Tam wstąpił do Związku Walki Młodych i stał się wyznawcą ideologii komunistycznej.

W wywiadach tłumaczył, że w czasie wojny nie chciano go przyjąć do Szarych Szeregów, bowiem nie miał butów i chodził w drewniakach. Z ukrycia obserwował ćwiczenia harcerzy i czuł do nich niechęć, co przełożyło się na późniejsze zaangażowanie się po stronie radykalnej lewicy.

Wraz z oddziałami bezpieczeństwa PRL brał udział w akcjach przeciw podziemiu niepodległościowemu i rozparcelowywaniu majątków dworskich. Erwin Kruk wspominał, iż Nienacki często chwalił się, iż zaraz po wojnie razem z Mieczysławem Moczarem "utrwalał władzę ludową".

Mimo braku matury został przyjęty do łódzkiej Szkoły Filmowej w Łodzi. Jesienią 1949 r. wyjechał na stypendium do Moskwy, skąd wrócił w 1950 r. Studiów nie ukończył.
Podjął pracę jako reporter działu rolnego i recenzent w "Głosie Robotniczym", a następnie redaktor w tygodniku "Odgłosy", gdzie pisał o literaturze, filmie oraz historii. Latem brał udział w ekspedycjach archeologicznych, m.in. w Węsiorach. Atmosferę obozu archeologicznego opisał w "Skarbie Atanaryka".

Twórczość

Nienacki uważał się nie tyle za artystę, co rzemieślnika, zawodowca, który zna warsztat pisarski i potrafi stworzyć dobre powieści.

Jego debiutem literackim była powieść "Uroczysko" z 1957 r. opowiadająca o wykopaliskach archeologicznych i tajemnicy starej kolegiaty. Pierwsze książki ("Uroczysko", "Skarb Atanaryka" i reportaż "Pozwolenie na przywóz lwa") cieszyły się umiarkowanym powodzeniem. Dopiero "Wyspa Złoczyńców" (1964), która zapoczątkowała cykl o Tomaszu, detektywie-amatorze i jego wehikule-amfibii z silnikiem ferrari 410, zapoczątkowała popularność Nienackiego i jego bohatera.

W 1967 r. pisarz zamieszkał w Jerzwałdzie koło Iławy i od tej pory Mazury i region Jezioraka stały się częstym tłem jego kolejnych książek, także dla dorosłych.Najciekawszą z nich był "Uwodziciel". Największy zaś skandal obyczajowy wywołała powieść "Raz w roku w Skiroławkach". Krytycy zarzucali Nienackiemu szerzenie pornografii, miłośnicy ostrej prozy zaczytywali się w niej.

W 1981 r. Nienacki poparł na łamach prasy i w wystąpieniach radiowych wprowadzenie stanu wojennego, wstąpił też do PRON. W 1983 r. został prezesem olsztyńskiego oddziału nowego Związku Literatów Polskich.

W październiku 2010 r. "Rzeczpospolita" podała, iż Zbigniew Nowicki-Nienacki w 1984 r. został zarejestrowany przez wywiad cywilny jako kontakt operacyjny o pseudonimie "Eremita". Akta współpracy się nie zachowały. W 1990 r. zniszczono dwa tomy akt Nienackiego. Nie wiemy więc, jakich informacji udzielał pisarz funkcjonariuszom służb PRL.

W latach 80. napisał powieść historyczną "Dagome iudex", w której przedstawił początki państwa polskiego.

Nienacki zmarł 23 września 1994 r.

W 1997 r. wydano "Testament rycerza Jędrzeja" napisany przez Jerzego Ignaciuka na podstawie opowiadania Nienackiego "Zabójstwo Herakliusza Pronobis (a)" z 1958 r.

Pan Samochodzik

Cykl powieści o przygodach Pana Samochodzika ukazywał się w latach 1964-1985. Ukazało się 12 części; najlepsze z nich to "Pan Samochodzik i templariusze" (1966), "Pan Samochodzik i zagadki Fromborka" (1972), oraz wydany w 1973 r. "Pan Samochodzik i Fantomas".

Jego bohaterem jest pan Tomasz, początkowo dziennikarz, a następnie historyk sztuki, pracownik muzeum, wreszcie detektyw z Departamentu Muzeów i Ochrony Zabytków w Ministerstwie Kultury i Sztuki. Poszukiwał on zaginionych podczas wojny dzieł sztuki, skarbu templariuszy, pamiętnika hitlerowskiego zbrodniarza, rozwikłał zagadkę kradzieży obrazów we francuskich zamkach, trafiał na trop przemytników dzieł sztuki.
W książkach o Panu Samochodziku Nienacki nawiązywał do tematów i postaci wykreowanych przez popkulturę, jak np. tajemnica Bursztynowej Komnaty, skarb templariuszy, zakon różokrzyżowców, historia wolnomularstwa. Z postaci popkultury, o jakich pisał w powieściach, warto wymienić Jamesa Bonda ("Księga strachów"), Winnetou ("Pan Samochodzik i Winnetou"), Kapitana Nemo ("Nowe przygody Pana Samochodzika"), Fantomasa ("Pan Samochodzik i Fantomas"), Simona Templara z serialu "Święty" ("Pan Samochodzik i złota rękawica"). Kapitanem Nemo okazała się dziewczyna ze ślizgaczem walcząca z bandą chuliganów, Fantomasem – złodziej obrazów z zamków nad Loarą, zaś pseudonim Winnetou przybrał artysta-plastyk z Mazur.

Pan Samochodzik swoim postępowaniem zyskiwał autorytet u młodych bohaterów powieści, nawet chuliganów ("Nowe przygody Pana Samochodzika"). Był członkiem Ochotniczej Rezerwy Milicji Obywatelskiej (jak sam pisarz, który wstąpił do ORMO w 1963 r.) i wlepiał mandaty za przekraczanie prędkości ("Księga strachów"). W kolejnych edycjach cyklu o Panu Samochodziku autor zmienił detale, bohatera czyniąc od początku pracownikiem Ministerstwa Kultury i Sztuki.

Nienacki stworzył własną formę powieści sensacyjno-przygodowej z dużą dozą edukacji i dydaktyki. Jego bohater pokazuje, jak należy się zachować, że trzeba reagować na zło. Podawał też sporą dawkę informacji z historii, kultury, architektury, historii sztuki. W powieściach znalazły się ciekawostki o judo, zabawkach mechanicznych, żeglarstwie. Przemycał wiele wiadomości z archeologii i antropologii, zwracał też uwagę na potrzebę ochrony przyrody.

Nienacki opisywał w swych powieściach Pojezierze Augustowskie, Malbork, Pojezierze Myśliborskie, Jeziorak, Frombork, Wielkie Jeziora Mazurskie, zamki nad Loarą, Pragę i Bieszczady. Promował różne regiony Polski, także mniej oblegane przez turystów, jak okolice Piotrkowa Trybunalskiego czy Ziemię Chełmińską. We Fromborku turyści do dziś wędrują śladem Pana Samochodzika.

W przeciwieństwie do książek Bahdaja, Ożogowskiej, Kowalewskiego, Niziurskiego, jego bohater był człowiekiem dorosłym, przeżywał romanse z atrakcyjnymi kobietami i przygody. Pan Samochodzik stał się idolem dla wielu pokoleń czytelników, a nawet dla samego autora, który coraz bardziej utożsamiał się ze swoim bohaterem. W 1985 r. w wywiadzie udzielonym tygodnikowi "Razem" Nienacki powiedział:"Pan Samochodzik to ja!". Wprawdzie Tomasz był konserwatywny, nie lubił długich włosów, muzyki młodzieżowej, palił papierosy, to jednak jego altruizm, umiłowanie przyrody i przygód, sprawiło, że książki Nienackiego z cyklu o Panu Samochodziku są czytane do dziś.

Z czasem Nienacki znudził się schematem cyklu i zaczął nawiązywać do literatury indiańskiej, czy science-fiction. W 1985 r. ukazał się "Pan Samochodzik i człowiek z UFO", w której realizm został zastąpiony przez fantastykę. Powieść nie zyskała uznania czytelników, gdyż odbiegała od tradycyjnych "samochodzików".
Na początku lat 90. pisarz przeredagował na nowo dawne powieści o Tomaszu, uwspółcześniając je i włączając do cyklu pod zmienionymi tytułami trzy pierwsze powieści. Podjął też próbę kontynuacji serii. Napisał dużą część "Nieuchwytnego kolekcjonera", jednak choroba i przedwczesna śmierć nie pozwoliła mu dopracować książki, która ukazała się po śmierci pisarza.

W książkach Nienackiego znaleźć można ślady propagandy z okresu PRL, fałszowania historii (np. wzmianki o akcji "Wisła" w powieści "Pan Samochodzik i tajemnica tajemnic"), czy pomyłek autora (błędne terminy z historii sztuki, pomyłki w datach, nazwiskach postaci historycznych), więc wartość edukacyjna tych książek jest nieduża. Natomiast fabuła, poszukiwanie skarbów, rozwiązywanie zagadek historycznych, warstwa przygodowa, realia z lat 60. i 70. interesujące dziś historyków, oraz opisy miejsc biwaków, pochwała życia zgodnego z naturą – to najmocniejsze strony książek Nienackiego. 

Autor: Piotr Łopuszański, kwiecień 2013

 

Bibliografia:

Piotr Łopuszański, "Pan Samochodzik i jego autor. O książkach Zbigniewa Nienackiego dla młodzieży", Wyd. Nowy Świat, Warszawa 2009.
Mariusz Szylak, "Zbigniew Nienacki. Życie i twórczość", Oficyna Wydawnicza "Warmia", Olsztyn [b.d. w.].    


Twórczość:

Seria o Panu Samochodziku:

Kolejność zgodna z wewnętrzną chronologią cyklu (nie według pierwszych wydań):

  • Pozwolenie na przywóz lwa (nowy tytuł: Pierwsza przygoda Pana Samochodzika) (1961)
  •     Uroczysko (nowy tytuł: Pan Samochodzik i święty relikwiarz) (1957)
  •     Skarb Atanaryka (nowy tytuł: Pan Samochodzik i skarb Atanaryka) (1960)
  •     Wyspa Złoczyńców (nowy tytuł: Pan Samochodzik i Wyspa Złoczyńców) (1964)
  •     Pan Samochodzik i templariusze (1966)
  •     Księga strachów (nowy tytuł: Pan Samochodzik i dziwne szachownice) (1967)
  •     Niesamowity dwór (nowy tytuł: Pan Samochodzik i niesamowity dwór) (1970)
  •     Nowe przygody Pana Samochodzika (nowy tytuł: Pan Samochodzik i Kapitan Nemo) (1970)
  •     Pan Samochodzik i zagadki Fromborka (1972)
  •     Pan Samochodzik i Fantomas (1973)
  •     Pan Samochodzik i tajemnica tajemnic (1975)
  •     Pan Samochodzik i Winnetou (1976)
  •     Pan Samochodzik i Niewidzialni (1977)
  •     Pan Samochodzik i złota rękawica (1979)
  •     Pan Samochodzik i człowiek z UFO (nowy tytuł: Pan Samochodzik i Nieśmiertelny) (1985)
  •     Pan Samochodzik i nieuchwytny kolekcjoner (1997) (książka dokończona przez Jerzego Ignaciuka)
  •     Pan Samochodzik i testament rycerza Jędrzeja (1997) (zaadaptowany tekst Zabójstwo Herakliusza Pronobisa przez Jerzego Ignaciuka - pierwotny tekst nie ma nic wspólnego z Panem Samochodzikiem)

Powieści dla dorosłych:

  •     Worek Judaszów (1961)
  •     Podniesienie (1963)
  •     Laseczka i tajemnica (1963)
  •     Z głębokości (1964)
  •     Sumienie (1965)
  •     Liście dębu (t. 1 – 1967, t. 2 – 1969)
  •     Mężczyzna czterdziestoletni (1971)
  •     Uwodziciel (1978)
  •     Raz w roku w Skiroławkach (tom 1 i 2 – 1983)
  •     Wielki las (1987)
  •     Dagome iudex (wydane także jako Historia sekretna) (1989–1990)

Sztuki:

  •     Termitiera (1962)
  •     Golem (1963)
  •     Styks (1963–1966)
  •     Opowieść o Bielinku (1966)

Filmografia:

  •     Wyspa Złoczyńców (film, 1965) - scenariusz
  •     Z przygodą na ty (serial tv, 1966) - scenariusz
  •     Wyprawa odważnych (odc. 6) w: Z przygodą na ty (serial tv, 1966) - dialogi
  •     Akcja Brutus (film, 1970) - scenariusz
  •     Samochodzik i templariusze (serial tv, 1971) - scenariusz
  •     Pan Samochodzik i niesamowity dwór (film, 1986) - scenariusz

Żródło: https://culture.pl/pl/tworca/zbigniew-nienacki

  

Zainteresowanych organizacją spotkań literacko - podróżniczych prosimy o kontakt telefoniczny pod numerami telefonów 122551779 oraz 512056550 lub o kontakt mailowy na adres biuro@turystykawsieci.com.pl